ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ 1973–2026, 53 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ: «ΨΩΜΙ – ΠΑΙΔΕΙΑ – ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ»

Τότε μας ένωναν τα ιδανικά. Σήμερα, τι μας κρατά σιωπηλούς;
Μια προσωπική μαρτυρία από τον αντιδικτατορικό αγώνα των Ελλήνων της Αμερικής και ένας προβληματισμός για τη σημερινή Ελλάδα.
Γράφει ο Φώτης Παναγιωτακόπουλος
Πενήντα τρία χρόνια πέρασαν από εκείνον τον Νοέμβρη του 1973.
Πενήντα τρία χρόνια από τότε που νέοι άνθρωποι, με όπλο τη φωνή και το θάρρος τους, ύψωσαν το ανάστημά τους απέναντι στη στρατιωτική δικτατορία.
«Εδώ Πολυτεχνείο! Εδώ Πολυτεχνείο!»
Η φωνή εκείνη συγκλόνισε την Ελλάδα.
«Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία». Τρία λόγια που έγιναν σύμβολο μιας ολόκληρης γενιάς. Και σήμερα, 53 χρόνια αργότερα, αναρωτιέμαι:
Πόσο δικαιώθηκαν εκείνοι οι αγώνες; Πόσα από τα όνειρα εκείνων των νέων έγιναν πραγματικότητα; Και τι είδους Ελλάδα παραδίδουμε σήμερα στα παιδιά και στα εγγόνια μας; Δεν γράφω αυτές τις γραμμές ως ιστορικός ή ως πολιτικός αναλυτής. Τις γράφω ως ένας άνθρωπος που έζησε εκείνα τα χρόνια, συμμετείχε στον αντιδικτατορικό αγώνα από την Αμερική και, σήμερα στα 75 του, εξακολουθεί να πιστεύει ότι η αδιαφορία μπροστά στην αδικία είναι μία από τις μεγαλύτερες απειλές για μια κοινωνία.
Η πατρίδα ήταν μακριά, αλλά ποτέ ξεχασμένη
Στις 18 Ιουλίου 1969, μόλις 18 ετών, έφτασα στην Αμερική. Άφησα πίσω την οικογένειά μου, τους Γαργαλιάνους, την πατρίδα μου. Η Ελλάδα βρισκόταν τότε κάτω από τη μπότα μιας στρατιωτικής δικτατορίας.
Οι δημοκρατικές ελευθερίες είχαν καταργηθεί. Άνθρωποι φυλακίζονταν, εξορίζονταν και βασανίζονταν για τις πεποιθήσεις τους. Η λογοκρισία φίμωνε κάθε ελεύθερη φωνή.
Στην Αμερική εργαζόμασταν σκληρά, σπουδάζαμε, αγωνιζόμασταν να σταθούμε στα πόδια μας. Αλλά η Ελλάδα δεν έφευγε ποτέ από το μυαλό μας.
Μαζί με άλλους Έλληνες φοιτητές και νέους της Νέας Υόρκης συμμετείχαμε στον αντιδικτατορικό αγώνα. Δεν μπορούσαμε να απολαμβάνουμε την “ελευθερία” σε μια ξένη χώρα και να αδιαφορούμε για όσους στερούνταν την ελευθερία στην πατρίδα μας.
Η «ΝΕΑ ΠΟΡΕΙΑ» — Η δική μας φωνή
Ένα από τα μέσα του αγώνα μας ήταν η ελληνόφωνη εφημερίδα «ΝΕΑ ΠΟΡΕΙΑ», στην ομάδα της οποίας είχα την τιμή να συμμετέχω, βοηθώντας επίσης στην έκδοση και τη διανομή της.
Σήμερα, ύστερα από τόσες δεκαετίες, ξεφυλλίζω συγκινημένος τα κιτρινισμένα φύλλα της “ΝΕΑΣ ΠΟΡΕΙΑΣ”. Διαβάζω το τεύχος του Νοεμβρίου 1974, που διατηρώ στο προσωπικό μου αρχείο, όπου δεσπόζει ο τίτλος:
«ΕΔΩ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ…»

Στις σελίδες του υπάρχουν άρθρα για τη δημοκρατία, τις εκλογές, την Κύπρο, τη μετανάστευση, τα κοινωνικά προβλήματα και τις δραστηριότητες των Ελλήνων φοιτητών. Ήμασταν νέοι, με τις αγωνίες και τα όνειρά μας. Δεν είχαμε όλες τις απαντήσεις. Δεν συμφωνούσαμε πάντοτε μεταξύ μας. Αλλά είχαμε κάτι κοινό.
Δεν θέλαμε να είμαστε αδιάφοροι και δεν θέλαμε να ακολουθούμε τυφλά τους πολιτικάντηδες που ήταν υπεύθυνοι για τον ερχομό της δικτατορίας…
Δεν αγωνιζόμασταν για υπουργικούς θώκους, πολιτικά αξιώματα ή προσωπικά ανταλλάγματα. Αγωνιζόμασταν γιατί πιστεύαμε ότι η πατρίδα μας άξιζε κάτι καλύτερο. Πολλοί επιστρέφοντας στην Ελλάδα μεταλλάχθηκαν και έγιναν σαν αυτούς που κατηγορούσαν στα φοιτητικά τους χρόνια. Λαδώθηκε το έντερό τους και έγιναν σγούφτηδες του σάπιου συστήματος.
Από το Πολυτεχνείο στην Κύπρο
Η δικτατορία κατέρρευσε τον Ιούλιο του 1974. Αλλά η τραγωδία της Κύπρου άνοιξε μια νέα πληγή στον Ελληνισμό. Η τουρκική εισβολή, η κατοχή, οι πρόσφυγες, οι αγνοούμενοι, ο ξεριζωμός χιλιάδων ανθρώπων μάς συγκλόνισαν.
Ο αγώνας της ελληνικής ομογένειας συνεχίστηκε.
Το 1974, 1975, 1976 συμμετείχαμε σε όλες τις μεγάλες διαδήλωσεις της Ομογένειας στην Ουάσιγκτον και στη Νέα Υόρκη, όπου Έλληνες από πολλές αμερικανικές πολιτείες συγκεντρώθηκαν για να διαμαρτυρηθούν για την πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στην Κύπρο.

Σε μια φωτογραφία εκείνης της ημέρας είμαι 25 ετών, με κόκκινο πουκάμισο και γυαλιά, κρατώντας ένα πλακάτ με το σύνθημα: «KILLINGER RESIGN».
Ένα σαρκαστικό σύνθημα οργής κατά της πολιτικής του τότε Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών, Χένρι Κίσινγκερ. Κοιτάζοντας σήμερα εκείνη τη φωτογραφία, δεν βλέπω μόνο τον νεαρό εαυτό μου. Βλέπω μια γενιά που πίστευε ότι η αδικία δεν έπρεπε να μένει αναπάντητη. Και αναρωτιέμαι πού βρίσκεται σήμερα εκείνο το πνεύμα.

53 χρόνια μετά — Τι δημοκρατία έχουμε;
Η Μεταπολίτευση αποκατέστησε τις κοινοβουλευτικές ελευθερίες. Αυτό ήταν μια μεγάλη ιστορική κατάκτηση. Όμως η δημοκρατία δεν είναι απλώς μια Βουλή, μια κυβέρνηση και εκλογές κάθε τέσσερα χρόνια.
Δημοκρατία σημαίνει ανεξάρτητη Δικαιοσύνη – Ισονομία – Διαφάνεια – Λογοδοσία – Σεβασμό στον πολίτη –Προστασία των αδυνάτων – Ελευθερία της έκφρασης και της διαφωνίας.
Αν αυτά δεν λειτουργούν αποτελεσματικά, τότε η δημοκρατία μπορεί να υπάρχει στους θεσμούς, αλλά ο πολίτης να αισθάνεται ότι απουσιάζει από την καθημερινή του ζωή. Και δεν χρειάζεται να βασιστούμε μόνο σε προσωπικές εντυπώσεις. Ας δούμε τι λένε οι αριθμοί.
ΨΩΜΙ — Όταν η αξιοπρεπής ζωή γίνεται καθημερινός αγώνας
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για το 2025, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ελλάδας, προσαρμοσμένο στις διαφορές τιμών, βρισκόταν μόλις στο 68% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Η Ελλάδα και η Βουλγαρία βρίσκονταν στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με βάση αυτόν τον οικονομικό δείκτη.
Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι το ποσοστό των ανθρώπων που βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού:
27,5% στην Ελλάδα, έναντι 20,9% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Αυτά είναι επίσημα ευρωπαϊκά στατιστικά στοιχεία. Και πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται πραγματικοί άνθρωποι.
Ο συνταξιούχος που μετρά τα χρήματά του στο φαρμακείο.
Ο εργαζόμενος που βλέπει τον μισθό του να τελειώνει πριν τελειώσει ο μήνας.
Η οικογένεια που αγωνιά για το ενοίκιο, το ηλεκτρικό ρεύμα και το σούπερ μάρκετ.
Ο νέος που σκέφτεται να ξενιτευτεί γιατί δεν βλέπει προοπτική στον τόπο του.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, το «Ψωμί» εξακολουθεί να είναι ένα βαθιά επίκαιρο κοινωνικό αίτημα.
ΠΑΙΔΕΙΑ — Τι μέλλον ετοιμάζουμε για τα παιδιά μας;
Τα αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας PISA 2025 του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι οι Έλληνες μαθητές ηλικίας 15 ετών υπολείπονται του μέσου όρου των χωρών του ΟΟΣΑ στα Μαθηματικά, στην Κατανόηση Κειμένου και στις Φυσικές Επιστήμες.
Στα Μαθηματικά, μόλις το 50% των μαθητών στην Ελλάδα φτάνει το ελάχιστο επίπεδο επάρκειας, έναντι 65% στον ΟΟΣΑ.
Στην Κατανόηση Κειμένου, το αντίστοιχο ποσοστό είναι 56%, έναντι 69%.
Τι κοινωνία χτίζουμε όταν τόσο μεγάλο μέρος των παιδιών μας δυσκολεύεται να αποκτήσει βασικές γνώσεις και δεξιότητες; Πώς θα αντιμετωπίσουν οι νέες γενιές την παραπληροφόρηση, την τεχνολογική εξέλιξη και τις απαιτήσεις του μέλλοντος;
Η Παιδεία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση της ελευθερίας.
Γιατί ο πολίτης που δεν έχει μάθει να σκέφτεται κριτικά γίνεται ευκολότερα θύμα της χειραγώγησης των κάθε λογής πολιτικάντηδων που εξυπηρετούν ξένα συμφέροντα.
ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ — Όταν η αναμονή μετριέται σε χρόνια
Στην Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Κράτος Δικαίου του 2026 καταγράφεται ότι ο εκτιμώμενος χρόνος διεκπεραίωσης αμφισβητούμενων αστικών και εμπορικών υποθέσεων στον πρώτο βαθμό ήταν 737 ημέρες, με βάση τα στοιχεία του 2024. Είναι ομεγαλύτερος αντίστοιχος χρόνος στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η Δικαιοσύνη που καθυστερεί υπερβολικά κινδυνεύει να χάσει την αξία της στα μάτια εκείνου που την περιμένει. Και όταν χάνεται η εμπιστοσύνη στη Δικαιοσύνη, τραυματίζεται η ίδια η δημοκρατία.
ΤΕΜΠΗ — 57 άνθρωποι που δεν γύρισαν ποτέ στο σπίτι
28 Φεβρουαρίου 2023.
Μια ημερομηνία που θα μείνει χαραγμένη στη συλλογική μας μνήμη. Πενήντα επτά άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους στη σύγκρουση δύο τρένων στα Τέμπη. Ανάμεσά τους πολλά νέα παιδιά, φοιτητές, άνθρωποι με όνειρα και σχέδια για το μέλλον. Παιδιά που οι γονείς τους περίμεναν να επιστρέψουν. Και δεν επέστρεψαν ποτέ.
Σχεδόν τέσσερα χρόνια αργότερα, η κύρια δικαστική διαδικασία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Πενήντα επτά άνθρωποι δεν χάθηκαν για να αποτελέσουν ακόμη μία θλιβερή επέτειο.
Οι οικογένειές τους έχουν δικαίωμα στην αλήθεια, στη Δικαιοσύνη και στη λογοδοσία. Και όλοι εμείς έχουμε χρέος να μην ξεχάσουμε.
ΟΠΕΚΕΠΕ — Ποιος προστατεύει το δημόσιο χρήμα;
Χρήματα που προορίζονταν να στηρίξουν την πραγματική αγροτική παραγωγή και τους δικαιούχους της. Τον Ιούλιο του 2026, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ανακοίνωσε την άσκηση διώξεων σε 22 πρόσωπα, μεταξύ των οποίων τέσσερις εν ενεργεία βουλευτές, στο πλαίσιο έρευνας για φερόμενη οργανωμένη απάτη με αγροτικές επιδοτήσεις. Οι κατηγορίες πρέπει να κριθούν δικαστικά.
Αλλά τα ερωτήματα για τους ελεγκτικούς μηχανισμούς και τη διαχείριση του δημόσιου χρήματος είναι ήδη σοβαρά.
Ποιος έλεγχε; Ποιος όφειλε να ελέγχει; Πώς προστατεύονται οι πραγματικοί αγρότες από τις παράνομες πρακτικές; Και γιατί χρειάστηκε η παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας για να αναδειχθούν τόσο σοβαρές υποθέσεις;
Η δημόσια εξουσία δεν είναι ιδιωτική περιουσία κανενός. Και το δημόσιο χρήμα δεν είναι λάφυρο.
ΥΠΟΚΛΟΠΕΣ — Ποιος παρακολουθεί ποιον;
Και ύστερα έχουμε την υπόθεση των υποκλοπών. Μια υπόθεση που αφορά τον πυρήνα των δημοκρατικών ελευθεριών.
Πολιτικά πρόσωπα, υπουργοί, δημοσιογράφοι και ανώτατοι στρατιωτικοί αξιωματούχοι βρέθηκαν στο επίκεντρο αποκαλύψεων και ερευνών για παράνομες παρακολουθήσεις και απόπειρες παγίδευσης τηλεφώνων. Αλλά ως πολίτης θέλω να ξέρω:
Ποιος προστατεύει το απόρρητο των επικοινωνιών;
Πώς ελέγχονται οι υπηρεσίες που έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθούν πολίτες; Πώς διασφαλίζεται ότι η κρατική ισχύς δεν χρησιμοποιείται αυθαίρετα; Και πώς μπορεί μια κοινωνία να εμπιστεύεται τους θεσμούς της όταν τέτοιες υποθέσεις αφήνουν πίσω τους αναπάντητα ερωτήματα; Η ελευθερία δεν περιορίζεται στο δικαίωμα να μιλάμε. Περιλαμβάνει και το δικαίωμα να μη φοβόμαστε ότι κάποιος παραβιάζει παράνομα την ιδιωτική μας ζωή.
Όταν τα ιδανικά γίνονται πολιτική καριέρα
Ορισμένοι από εκείνους που αναδείχθηκαν σε σύμβολα του αντιδικτατορικού αγώνα ακολούθησαν αργότερα πολιτικές σταδιοδρομίες, έγιναν υπουργοί, ανέλαβαν υψηλά αξιώματα και βρέθηκαν οι ίδιοι στη θέση της εξουσίας.
Δεν είναι κακό να υπηρετεί κανείς την πατρίδα του από δημόσια θέση. Αλλά το αγωνιστικό παρελθόν δεν αποτελεί ισόβια απαλλαγή από την κριτική.
Εκείνος που κάποτε κατήγγελλε την αυθαιρεσία της εξουσίας οφείλει να κρίνεται αυστηρά για το πώς άσκησε ο ίδιος την εξουσία.
Εκείνος που διεκδικούσε το δικαίωμα στη διαδήλωση οφείλει να σέβεται το ίδιο δικαίωμα όταν οι διαδηλωτές στρέφονται εναντίον της δικής του κυβέρνησης.
Και κανένας δεν δικαιούται να θεωρεί το Πολυτεχνείο προσωπικό του πολιτικό παράσημο. Το Πολυτεχνείο δεν ανήκει σε κόμματα. Δεν ανήκει σε υπουργούς. Δεν ανήκει σε εκείνους που εμφανίζονται κάθε Νοέμβριο μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες.
Ανήκει και στους χιλιάδες ανώνυμους αγωνιστές που δεν ζήτησαν ποτέ τίποτα για τον εαυτό τους.
Σε εκείνους που φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, εξορίστηκαν. Σε εκείνους που αγωνίστηκαν χωρίς να εξαργυρώσουν τη συμμετοχή τους. Αυτούς θέλω πρωτίστως να τιμήσω.
Η μεγάλη απογοήτευση — Ο ωχαδερφισμός
Και φτάνω σε εκείνο που, ίσως περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, με προβληματίζει σήμερα.
Την αδιαφορία. Την παραίτηση. Τον ωχαδερφισμό. Το «όλοι ίδιοι είναι». Το «τίποτα δεν αλλάζει». Το «εγώ θα σώσω τον κόσμο;». Το «κοίτα τη δουλειά σου και μη μπλέκεις».
Δεν αγνοώ τις δυσκολίες των ανθρώπων. Ξέρω ότι πολλοί έχουν εξαντληθεί οικονομικά και ψυχολογικά. Ότι άλλοι έχουν απογοητευτεί από πολιτικούς και θεσμούς στους οποίους κάποτε πίστεψαν.
Όμως η απογοήτευση δεν μπορεί να γίνει μόνιμη παραίτηση. Γιατί η αδιαφορία δεν διορθώνει τίποτα. Η σιωπή δεν απαιτεί λογοδοσία. Και η απουσία των πολιτών από τα κοινά αφήνει περισσότερο χώρο σε εκείνους που επιθυμούν να ασκούν εξουσία χωρίς ουσιαστικό έλεγχο.
Αναρωτιέμαι: Τι θα είχε συμβεί αν οι νέοι του 1973 είχαν πει «δεν αλλάζει τίποτα»; Αν είχαν προτιμήσει την προσωπική τους ησυχία; Αν είχαν αποδεχθεί τη δικτατορία ως μια πραγματικότητα με την οποία έπρεπε απλώς να μάθουν να ζουν;
Η μεγαλύτερη ήττα μιας κοινωνίας δεν είναι μόνο οι αδικίες που υφίσταται. Είναι η στιγμή που παύει να πιστεύει ότι αξίζει να αγωνιστεί για να τις διορθώσει.
Η μεγαλύτερη τιμή στο Πολυτεχνείο
Σήμερα, στα 75 μου χρόνια, κοιτάζω τις παλιές φωτογραφίες και τα κιτρινισμένα φύλλα της «ΝΕΑΣ ΠΟΡΕΙΑΣ».
Θυμάμαι τους φίλους και συναγωνιστές μου στην Αμερική όπως τον Θανάση Λεβέντη και άλλους. Τους νέους ανθρώπους που, παρά τις δυσκολίες της ξενιτιάς, αφιέρωναν χρόνο και δυνάμεις στον αγώνα για μια ελεύθερη πατρίδα. Δεν είχαμε πάντοτε δίκιο. Ήμασταν όμως νέοι που νοιαζόμασταν.
Και σήμερα, περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, εξακολουθώ να πιστεύω ότι αυτό έχει τεράστια σημασία. Δεν ζητώ από τους σημερινούς νέους να συμφωνούν με τις δικές μας ιδέες. Ζητώ να έχουν δικές τους ιδέες και να τις εκφράζουν με κάθε τρόπο.
Να σκέφτονται. Να αμφισβητούν. Να ενημερώνονται. Να συμμετέχουν. Να απαιτούν αποδείξεις και όχι συνθήματα. Να μην παραδίδουν αμαχητί το μέλλον τους σε κανέναν. Και να μην επιτρέπουν σε οποιαδήποτε εξουσία να τους αντιμετωπίζει ως δεδομένους.
Γιατί η δημοκρατία δεν είναι υπόθεση μόνο των πολιτικών. Είναι υπόθεση όλων μας.
17 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2026 — Μια τελευταία σκέψη
Πενήντα τρία χρόνια μετά, το σύνθημα του Πολυτεχνείου παραμένει επίκαιρο.
«Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία».
Και δίπλα του θα πρόσθετα σήμερα μια λέξη που θεωρώ αδιαχώριστη από τις υπόλοιπες:
ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ
Δικαιοσύνη για κάθε πολίτη. Δικαιοσύνη για τους αδύναμους. Δικαιοσύνη για τους ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους στα Τέμπη και για τις οικογένειές τους. Δικαιοσύνη χωρίς διακρίσεις, χωρίς παρεμβάσεις, χωρίς προνόμια.
Και λογοδοσία για κάθε άνθρωπο που ασκεί δημόσια εξουσία.
Η Ελλάδα του 2026 δεν είναι η Ελλάδα της χούντας του 1973. Κανείς δεν πρέπει να ξεχνά τη σημασία των ελευθεριών που κατακτήθηκαν. Αλλά ούτε πρέπει να χρησιμοποιούμε αυτές τις κατακτήσεις ως άλλοθι για να ανεχόμαστε τις σημερινές αδικίες.
Το ότι ξεφύγαμε από τη δικτατορία δεν σημαίνει ότι ολοκληρώσαμε τον αγώνα για μια καλύτερη δημοκρατία.
Η Ιστορία δεν μας ζητά να επαναλαμβάνουμε μηχανικά τα συνθήματα του παρελθόντος. Μας ζητά να κατανοούμε γιατί γεννήθηκαν. Και να αναρωτιόμαστε αν είμαστε αντάξιοι εκείνων που τα φώναξαν όταν η ελευθερία είχε πραγματικό κόστος. Σήμερα δεν θέλω να τιμήσω το Πολυτεχνείο μόνο με αναμνήσεις. Θέλω να τιμήσω εκείνους τους νέους με μια σκέψη που εξακολουθεί να με συνοδεύει από τα δικά μου νιάτα:
Η πατρίδα δεν ανήκει σε καμία κυβέρνηση. Ανήκει στους ανθρώπους της.
Και η μεγαλύτερη υπηρεσία που μπορούμε να της προσφέρουμε είναι να μην παύσουμε ποτέ να ενδιαφερόμαστε για το μέλλον της.
Γιατί το Πολυτεχνείο δεν ζητά τον θαυμασμό μας μία ημέρα τον χρόνο. Ζητά τη συνείδησή μας τις υπόλοιπες 364.
Και η σιωπή μπροστά στην αδικία δεν μπορεί να είναι το μέλλον που ονειρεύτηκαν εκείνοι οι νέοι. Εκείνοι δεν σιώπησαν όταν η ελευθερία ήταν απαγορευμένη. Εμείς, που έχουμε το δικαίωμα να μιλάμε, τι κάνουμε με αυτό;
Φώτης Παναγιωτακόπουλος
17 Νοεμβρίου 2026



