Σε μια περίοδο αυξημένης διεθνούς έντασης, το ερώτημα δεν αφορά μόνο τις εξελίξεις ανάμεσα στα κράτη, αλλά και την ψυχική αντοχή μιας κοινωνίας που έχει ήδη δοκιμαστεί.
Οι τελευταίες εξελίξεις στις σχέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής με το Ιράν επαναφέρουν σενάρια σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή και δημιουργούν ένα κλίμα αβεβαιότητας που γίνεται αισθητό πολύ πέρα από τα σύνορα της περιοχής. Χάρτες με πυραυλικά βεληνεκή, εικόνες στρατιωτικής κινητοποίησης και αναλύσεις για ενδεχόμενη κλιμάκωση κατακλύζουν την καθημερινή ενημέρωση και διαμορφώνουν μια ατμόσφαιρα διαρκούς εγρήγορσης.
Στις οθόνες μας εμφανίζονται μεγάλα αεροπλανοφόρα να κινούνται στη Μεσόγειο, μαχητικά αεροσκάφη σε επιφυλακή και αναφορές σε αυξημένη επιχειρησιακή ετοιμότητα. Όταν μια κοινωνία αντιλαμβάνεται ότι η χώρα της εντάσσεται σε τέτοιου είδους σενάρια, ιδίως όταν στο έδαφός της λειτουργεί εγκατάσταση στρατηγικής σημασίας όπως η βάση της Σούδας, η ανησυχία δεν είναι παράλογη, είναι ανθρώπινη. Ο κίνδυνος δεν φαίνεται να βρίσκεται κάπου μακριά, καθώς ξυπνά μνήμες του παρελθόντος και αγγίζει βαθιά την αίσθηση ασφάλειας που όλοι έχουμε ανάγκη.
Η ένταση της σημερινής ανησυχίας δεν πηγάζει μόνο από όσα συμβαίνουν τώρα στη διεθνή σκηνή· συνδέεται και με τη διαδρομή που προηγήθηκε. Μετά τη μεταπολίτευση, η Ελλάδα έζησε μια μακρά περίοδο σχετικής ειρήνης και ευμάρειας, μέσα στην οποία καλλιεργήθηκαν ελπίδες για ένα κράτος πιο δίκαιο, πιο οργανωμένο και πιο αξιόπιστο. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, και ιδιαίτερα μέσα από τις μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις, οι ελπίδες αυτές άρχισαν να φθίνουν, καθώς πολλοί πολίτες συνειδητοποίησαν ότι η σταθερότητα που θεωρούσαν δεδομένη ήταν πιο εύθραυστη απ’ όσο φαινόταν.
Σήμερα, πολλοί δεν εμπιστεύονται το κράτος όπως παλαιότερα. Η εμπιστοσύνη αυτή δεν χάθηκε από τη μία ημέρα στην άλλη, αλλά μειώθηκε σταδιακά μέσα από διαψεύσεις, καθυστερήσεις και έλλειψη διαφάνειας. Όταν κάποιος έχει βιώσει τέτοιες εμπειρίες, είναι φυσικό να αντιδρά σε κάθε νέα κρίση με καχυποψία και εσωτερική ανασφάλεια. Έτσι, η αγωνία για τις διεθνείς εξελίξεις δεν αφορά μόνο το ενδεχόμενο μιας σύρραξης, αλλά και την ανάγκη να νιώθει ότι υπάρχει σαφής και αξιόπιστη καθοδήγηση σε περίπτωση δυσκολίας.
Ταυτόχρονα, η συνεχής έκθεση σε εικόνες στρατιωτικής κινητοποίησης ενεργοποιεί βαθύτερους μηχανισμούς του ανθρώπινου εγκεφάλου. Ο μηχανισμός ανίχνευσης απειλής ενεργοποιείται ακόμη και όταν ο κίνδυνος δεν είναι άμεσος. Η αμυγδαλή στέλνει σήματα εγρήγορσης, οι ορμόνες του στρες αυξάνονται και το σώμα περνά σε κατάσταση επιφυλακής. Όταν αυτή η κατάσταση παρατείνεται, το νευρικό σύστημα απορρυθμίζεται και η ανησυχία γίνεται διάχυτη, συχνά μεγαλύτερη από τα αντικειμενικά δεδομένα.
Σε μια κοινωνία που έχει ήδη κουραστεί από αλλεπάλληλες κρίσεις, αυτή η απορρύθμιση βιώνεται πιο έντονα. Δεν φοβόμαστε μόνο αυτό που ίσως συμβεί, αλλά και την πιθανότητα να ξαναζήσουμε την εμπειρία απώλειας ελέγχου. Κάπου εκεί, ο φόβος παύει να είναι απλώς αντίδραση σε μια είδηση και μετατρέπεται σε μόνιμο εσωτερικό υπόστρωμα.
Η πρόκληση, λοιπόν, δεν είναι να αγνοήσουμε τις εξελίξεις ούτε να υποτιμήσουμε τις δυσκολίες. Είναι να ρυθμίσουμε την αντίδρασή μας. Ο περιορισμός της υπερπληροφόρησης, η αναζήτηση τεκμηριωμένων πηγών, η διατήρηση σταθερών καθημερινών ρυθμών και η ενίσχυση της ανθρώπινης σύνδεσης αποτελούν απλούς αλλά ουσιαστικούς τρόπους επαναφοράς της ισορροπίας. Η ψυχραιμία δεν σημαίνει αδιαφορία, αλλά συνειδητή επιλογή να μην επιτρέψουμε στον φόβο να προηγηθεί των γεγονότων.
Πέρα από τη γεωπολιτική πρόκληση, το βαθύτερο ερώτημα αφορά τη στάση μιας κοινωνίας απέναντι στον φόβο: θα απορρυθμιστεί ή θα επιλέξει τη νηφαλιότητα; Σε μια περίοδο κατά την οποία η ιστορική εμπειρία έχει ήδη δοκιμάσει τα όρια της εμπιστοσύνης και της αντοχής, η συνειδητή επιλογή ισορροπίας συνιστά πράξη ωριμότητας, διότι η πραγματική δύναμη μιας κοινωνίας δεν βρίσκεται στην απουσία φόβου, αλλά στην ικανότητά της να τον αναγνωρίζει χωρίς να του επιτρέπει να την παραλύει.
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, B.A., M.A.C.P.
